महिलांचा आरोग्य हक्क: दुर्गम भागातील संवादातून घडलेला बदल
योग्य माहिती, समुपदेशन आणि आरोग्यसेवेच्या मदतीने पहाडी कोरवा समुदायातील एका महिलेच्या आयुष्यात घडलेला सकारात्मक बदल.
एप्रिल 2025 मध्ये संगवारी टीम मैनपाट परिसरातील एका दुर्गम गावात पोहोचली होती. कठीण कच्चा रस्ता पार करत आम्ही 6 महिने ते 3 वर्षे वयोगटातील मुलांमध्ये कुपोषण आहे का याची तपासणी (स्क्रीनिंग) करण्यासाठी तेथे पोहोचलो होतो. गावाच्या मध्यभागी असलेल्या आंब्याच्या झाडाखालील चबुतऱ्यावर ग्रामस्थ जमा झाले होते आणि तिथेच मुलांचे वजन व उंची मोजण्याची प्रक्रिया सुरू होती.
याच दरम्यान माझी भेट सुनीता (नाव बदललेले) हिच्याशी झाली. सुनीता ही पहाडी कोरवा समुदायातील महिला आहे. छत्तीसगडमध्ये पहाडी कोरवा हा विशेष दुर्बल आदिवासी गट (PVTG) म्हणून ओळखला जातो. भारतात सुमारे 75 PVTG गट आहेत. लोकसंख्या कमी असणे, अतिदुर्गम भागात वास्तव्य करणे आणि सामाजिक-आर्थिक विकासाचा अभाव ही या समुदायांची प्रमुख वैशिष्ट्ये मानली जातात. त्यामुळे या समुदायांच्या संरक्षण व विकासासाठी सरकारकडून विशेष योजना राबवल्या जातात.
पहाडी कोरवा समुदायाशी संबंधित एक ऐतिहासिक बाबही महत्त्वाची आहे. 1979 मध्ये, जेव्हा छत्तीसगड स्वतंत्र राज्य नव्हते आणि ते मध्य प्रदेशचा भाग होते, त्या काळात आरोग्य विभागाने या समुदायातील लोकांवर कायमस्वरूपी नसबंदी करण्यावर बंदी घालणारा आदेश दिला होता. नंतर 2018 मध्ये जनहित याचिकेद्वारे या निर्णयावर पुनर्विचार करण्यात आला आणि न्यायालयाने समुदायाच्या बाजूने निर्णय दिला. तरीही प्रत्यक्षात अनेक ठिकाणी आजही नसबंदीची प्रक्रिया सहजपणे होत नाही, असे वास्तव दिसून येते.
त्या दिवशी तपासणी सुरू असताना सुनीता (वय 38 वर्षे) अतिशय कृश आणि कुपोषित दिसत होती. तिचे वजन अवघे 40 किलो होते. ती आपल्या दीड वर्षाच्या गंभीर कुपोषित मुलाला घेऊन आली होती. काही वेळाने ती माझ्याकडे आली आणि हात जोडून तिने विनंती केली -तिला नसबंदी ऑपरेशन करून घ्यायचे आहे.
मी तिला विचारले, “तुला किती मुले आहेत?” त्यावर तिने सांगितले की तिने आतापर्यंत 12 मुलांना जन्म दिला आहे. त्यापैकी 6 मुले दगावली असून 6 मुले सध्या जिवंत आहेत. तिने आपल्या सर्वात लहान मुलाकडे बोट दाखवत सांगितले, “हा सर्वात लहान आहे.”
गावातील अंगणवाडी सहाय्यिकेने सांगितले की तिच्या मोठ्या मुलाचा जन्म 2007 मध्ये झाला होता. सुनीता बोलताना खूप भावनिक झाली होती. ती सांगत होती की आता तिच्या मुलींचे लग्न झाले आहे, त्यांनाही मुले आहेत आणि ती आजी झाली आहे. “आता पुन्हा मला मूल झाले तर ते चांगले दिसणार नाही. कृपया काहीही करून माझे ऑपरेशन करून द्या,” अशी तिची विनंती होती.
पुढे बोलताना सुनीताने सांगितले की तिला आवास योजनेअंतर्गत घर मिळाले आहे. दूर डोंगरावर असलेल्या आपल्या घराकडे तिने बोट दाखवले. अंत्योदय योजनेअंतर्गत दर महिन्याला 35 किलो धान्य मिळते, ज्यामुळे कुटुंबाला आधार मिळतो. तिचा पती सध्या गावात नसून कामासाठी तामिळनाडू येथे बोअरवेल खोदण्याच्या कामावर गेला असल्याचेही तिने सांगितले.
सलग आणि वारंवार होणाऱ्या गर्भधारणांमुळे सुनीता शारीरिकच नव्हे तर मानसिकदृष्ट्याही खूप त्रस्त झाली होती. सततची चिंता, शारीरिक अशक्तपणा आणि मोठ्या कुटुंबाची जबाबदारी यामुळे तिच्यावर मोठा भावनिक ताण निर्माण झाला होता. ती वारंवार सांगत होती की तिला आता आणखी मुले नको आहेत.
मी तिला कॉपर-टीचा पर्याय सुचवला. मात्र काही गैरसमजांमुळे तिने सुरुवातीला नकार दिला. काही महिन्यांपासून तिचे पिरियड्स आले नव्हते, त्यामुळे तिला आधी आरोग्याकडे लक्ष देण्याचा सल्ला देण्यात आला. त्यावर ती म्हणाली, “माझे ऑपरेशन झाले की मी हडिया (स्थानिक मद्य) पिणेही सोडेन.” त्या दिवशी तिची अवस्था पाहून मनात अनेक प्रश्न निर्माण झाले. आम्ही तिला आरोग्य तपासणीबाबत मार्गदर्शन केले, पुढील प्रक्रिया समजावून सांगितली आणि तिला संगवारी क्लिनिकमध्ये येण्यास सांगितले.
काही महिन्यांनी, डिसेंबर 2025 मध्ये संगवारी स्टाफ (नर्स, MLHW) कडून समजले की सुनीता पुन्हा गर्भवती आहे. ती 14व्या वेळेस गर्भवती ठरली होती. मधल्या काळात तिने एकदा गर्भपातही केला असल्याचे समजले. काही दिवसांनी कळाले की तिच्या 14व्या गर्भधारणेचा पुन्हा गर्भपात झाला आणि त्यामागे घरगुती हिंसाचाराचे कारणही होते. त्या वेळी ती खूप अशक्त झाली होती.
यावेळी मात्र संगवारी टीमने हा विषय दुर्लक्षित केला नाही. सुनीताशी पुन्हा संवाद साधण्यात आला. कॉपर-टीबाबतचे तिचे गैरसमज दूर करण्यात आले आणि तिला क्लिनिकमध्ये आणले गेले. शेवटी ती कॉपर-टी लावून घेण्यासाठी तयार झाली आणि जानेवारी 2026 मध्ये तिची प्रक्रिया पूर्ण करण्यात आली.
आज सुनीता ठीक आहे. कॉपर-टीमुळे तिला कोणताही त्रास होत नाही आणि तिच्या मनातील भीती व गैरसमजही दूर झाले आहेत. आता ती मानसिकदृष्ट्याही समाधानी आहे की तिला नको असलेली गर्भधारणा होणार नाही.
अलीकडे सुनीता पुन्हा भेटली तेव्हा तिने हात जोडले—पण यावेळी ती विनंती नव्हती, तर कृतज्ञतेची भावना होती. तिच्या चेहऱ्यावरचे समाधान पाहून आमच्या टीमलाही खूप आनंद झाला. दुर्गम भागात योग्य माहिती, समुपदेशन आणि आरोग्यसेवा पोहोचली तर एखाद्याच्या आयुष्यात किती मोठा सकारात्मक बदल घडू शकतो, याचे हे जिवंत उदाहरण आहे.
PVTG समुदायातील महिलांनाही इतर महिलांप्रमाणेच त्यांच्या प्रजनन आरोग्याबाबत निर्णय घेण्याचा अधिकार आहे. त्यांच्या इच्छेनुसार सुरक्षित आणि सुलभ कुटुंब नियोजन सेवांचा प्रवेश मिळणे अत्यंत आवश्यक आहे. दुर्गम भागात राहणाऱ्या या महिलांपर्यंत योग्य माहिती, समुपदेशन आणि आरोग्य सुविधा पोहोचवणे ही आपल्या सर्वांची जबाबदारी आहे. संगवारी टीम म्हणून आम्ही या दिशेने सातत्याने प्रयत्न करत आहोत, जेणेकरून PVTG समुदायातील महिलांना त्यांच्या निवडीचा सन्मान राखून कुटुंब नियोजनाच्या सेवांचा योग्य आणि सुलभ प्रवेश मिळू शकेल.
—निशा कोल्हे, कार्यक्रम समन्वयक, संगवारी